تکامل روش‌شناختی در همگرایی بین صناعت فقهی و واقعیت حکم شرعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشگاه جامعة المصطفی العالمیة قم. قم. ایران.

10.22081/mis.2025.72331.1066

چکیده

گاه صناعت فقهی، اعتماد فقیه را به خود جلب نمی‌کند. در چنین حالتی فقیه باید امور از قبل تأییدنشده‌ای را به صناعت فقهی ضمیمه کند تا به حکم شرعی برسد. این امور انضمامی، عناصری هستند که فقیه خودش آن را می‌شناسد؛ اما مدرسۀ فقاهت ممکن است آنها را نشناسد. ناکافی‌بودنِ صناعت برای استنباط برخی از احکام فقهی و نیاز به ضمیمه‌های جدید، این مسئله را پدید می‌آورد. اما نشانه نیاز صناعت فقه به یک عنصر نوپدید چیست و شکاف بین صناعت و حکم شرعی چه جایگاهی در تکامل تاریخیِ صناعت فقهی داشته است؟ فرضیۀ تحقیق آن است که وقتی فقیه بین صناعت و حکم شرعی فاصله می‌بیند، خودبه‌خود از فتوادادن براساس مقتضای صناعت، متحرّج می‌شود و ناگزیر عناصر جدیدی را به خدمت درمی‌آورد تا شکاف بین صناعت و حکم شرعی ترمیم شود. وابستگی فقیه به یک عنصر مشخص، اگر فراوانی بالایی بیابد، وقت آن می‌رسد که مدرسۀ فقاهت همان عنصر مشخص را بررسی و درصورت اعتبارسنجیِ نهایی، به صناعت فقه بیفزاید. برای حلّ این مسئله، پس از تبیین پیش‌فرض‌ها، ابتدا نمونه‌هایی از شکاف بین صناعت و حکم شرعی در استنباطات فقیهان متأخر و معاصر، دستچین شده و سپس با معرفیِ به دو شیوة روش‌گریز و روش‌گرا سعی شده است از روش‌گرایی در ترمیم این شکاف، جانبداری شود. نتیجه این فرایند، این است که مجموعۀ نوینی از عناصر ترمیم‌کنندة صناعت وجود دارد که باید در دانش اصول بررسی و قلمرو اعتبار آنها مشخص شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Methodological Evolution in the Convergence of Jurisprudential Rhetoric and the Reality of Sharʿī Rulings

نویسنده [English]

  • Mohammad Ashaeri Monfared
Associate Professor of Al-Mustafa University
چکیده [English]

At times, jurisprudential rhetoric (ṣināʿah al-fiqhīyyah) does not yield sufficient confidence for the jurist. In such instances, the jurist finds it necessary to supplement the established rhetorical framework with additional, non-codified elements in order to arrive at a sharʿī ruling. These supplementary elements are considerations that the jurist personally deems compelling, even though they may not yet be formally recognized within the prevailing juristic school.
The insufficiency of jurisprudential rhetoric in deriving certain sharʿī rulings, and the consequent need to introduce new supplementary elements, raises two principal questions: what indicates that jurisprudential rhetoric requires augmentation, and what role has the perceived gap between jurisprudential rhetoric and sharʿī rulings played in the historical development of juristic method?
The central hypothesis of this study is that when a jurist perceives a discrepancy between the conclusions generated by jurisprudential rhetoric and what is understood to be the sharʿī ruling, hesitation arises regarding reliance on rhetoric alone. As a result, the jurist turns to additional elements to bridge the gap between formal juristic reasoning and the presumed normative reality.
When reliance upon a particular supplementary element becomes widespread among jurists, it invites systematic scrutiny within the juristic school. Following critical evaluation and validation, such an element may ultimately be incorporated into the recognised structure of jurisprudential rhetoric. To examine this process, the study first clarifies its underlying presuppositions and then analyses selected examples of tension between jurisprudential rhetoric and sharʿī rulings in the legal reasoning of later and contemporary jurists. It subsequently distinguishes between two orientations—a method-averse approach and a method-oriented approach—and argues in favour of a consciously methodological engagement in addressing and repairing this gap.
The study concludes that a new set of operative elements has emerged with the potential to refine and restore jurisprudential rhetoric. These elements require systematic examination within ʿIlm Uṣūl al-Fiqh, and their scope and conditions of validity must be clearly determined.




 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jurisprudential Rhetoric (ṣināʿah al-fiqhīyyah)
  • Methodology of Ijtihād
  • Inclination
  • Conjecture
  • Rational Implications
  • Development of Juristic Thought

اصل مقاله

At Soon ...

مراجع

قرآن‌کریم
آملی، محمدتقی. (1380ق). مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی. تهران: مؤلف.
ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌عاشور. (1420ق). التحریر والتنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
اراکی، محمدعلی. (1375). اصولُ‌الفقه. قم: مؤسسه‌ در راه حق.
اردکانی، مرتضی بن محمد. (1402ق). الاجتهاد والتقلید. قم: مؤلف.
اصفهانی، محمدحسین. (1429ق). نهایة الدرایة فی شرح الکفایة، بیروت: موسسة آل‌البیت:.
اعرافی، علیرضا. (1399). تقریر درس اصول‌فقه استاد علیرضا اعرافی.
https://eshia.ir/feqh/archive/text/arafi/osool/99/991224.
امامی‌خوانساری. (1352). تسدید القواعد فی حاشیه الفرائد. تهران: شیخ محمد قوانینی.
انصاری، محمدعلی. (1415ق). الموسوعه الفقهیه المیسّرة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
انصاری، مرتضی. (1428ق). فرائدُالاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصاری، مرتضی. (1423ق). کتاب المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بجنوردی، حسن. (1380). منتهی‌الأصول. تهران: مؤسسة العروج.
بحرالعلوم، محمدبن محمدتقی. (1403ق). بلغةُ‌الفقیه. تهران: منشورات مکتبة الصادق.
بحرانی، یوسف. (1405ق). الحدائقُ‌الناضرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بهایی، محمد. (1423ق). زبدةُ‌الأصول. قم: مرصاد.
تبریزی، جواد. (1427ق). ارشادُ الطالب. قم: دار الصدیقة الشهیدة.
جوهری، اسماعیل. (1410ق). الصحاح. بیروت: دار العلم للملایین.
حسناوی، نازک. (2022م). مناهج صناعه الاستنباط الفقهی بحوث سماحه المرجع الدینی الشیخ محمد السند. بیروت: دار المحجة البیضاء.
حسینی‌تهرانی، محمدحسین. (1418ق). ولایة الفقیه فی حکومة الاسلام. بیروت: دار المحجة البیضاء.
حسینی‌شاهرودی، محمود. (1385ش). نتائج الأفکار فی الأصول. قم: آل‌مرتضی:.
حکیم، سید محسن. (1416ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر.
حکیم، سید منذر. (1418ق). معالم الدین و ملاذ المجتهدین (مقدمة التحقیق). قم: مؤسسة الفقه للطباعة و النشر.
حلی، ابن‌ادریس. (1410ق) (ب). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی
حسینی­خامنه‌ای، سید علی. (1418ق). المهادنة. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
خباز، سید منیر. (1392). گفتگو با سایت مباحثات. .https://mobahesat.ir/1811
خرازی، محسن. (1422ق). عمدةُ‌الأصول. قم: در راه حق.
خراسانی، محمدکاظم، (1409ق)، کفایۀُ‌الاصول. قم: آل‌البیت:.
خمینی، سیدروح‌الله. (1426ق). الاجتهاد والتقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
خمینی، سیدروح‌الله. (1415ق) (الف). انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
خمینی، سیدروح‌الله. (1415) (ب). المکاسبُ‌المحرمة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
خمینی، سید مصطفی. (1418ق). تحریرات فی الأصول. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی1.
خوانساری، آقا حسین بن محمد. (بی‌تا). مشارقُ‌الشموس. بی‌چا.
خوانساری، سید محمدتقی و اراکی، محمدعلی. (1415ق). رسالة فی الدماء الثلاثه و أحکام الأموات و التیمم. قم: در راه حق.
خویی، سید ابوالقاسم. (1417ق). مصباحُ‌الفقاهة. قم: مؤسسه انصاریان.
خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
خویی، سید ابوالقاسم. (1419). دراسات فی علم الاصول. قم: موسسة دائرة المعارف
سبحانی، جعفر. (1415ق). الرسائل‌ُ‌الأربع. قم: مؤسسه امام صادق7.
سبزواری، محمدباقر. (1427ق). ذخیرةُ‌المعاد. قم: مؤسسة آل‌البیت:.
سیستانی، سیدعلی. (1414). قاعدة لا ضرر و لاضرار. قم: دفتر آیت‌الله‌العظمی سیستانی.
شم آبادی، حسین و دهقان طزرجانی، محمد. (1401). «جایگاه ارتکاز در استنباط حکم شرعی». فصلنامه اصول‌فقه حوزه، شماره 9، اسفند 1401، صفحه 29-50.
شهیدی، محمدتقی. (1403ش). تقریر درس خارج اصول. جلسه 68. تاریخ 28/9/1403.
صدر، محمدباقر. (1408ق). مباحثُ‌الأصول. قم: مطبعة مرکز النشر- مکتب الإعلام الإسلامی.
صدر، محمدباقر. (1418ق). دروس فی علم الاصول. قم: طبع انتشارات اسلامی.
صدر، سید محمدباقر. (1417ق). بحوث فی علم الأصول (تقریر محمود هاشمی‌شاهرودی). قم: موسسة دائرة المعارف.
صدر، رضا. (1420ق). الاجتهاد والتقلید. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، محمد. (1296ق). مفاتیحُ‌الأصول. قم: : موسسة آل‌البیت:.
طباطبایی، محمدحسین. (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. یروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی حکیم، محمدسعید. (1431). التنقیح. بیروت: موسسة الحکمة الثقافة الاسلامیة.
طباطبایی حکیم، محمدسعید. (1428). الکافی فی اصول الفقه. بیروت: دار الهلال.
طوسی، محمد بن الحسن. (1390ق، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمدبن الحسن. (1375ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: انتشارات کتابخانه جامع چهل‌ستون.
عاملی، محمد بن علی. (1411ق). مدارک الاحکام. بیروت: مؤسسة آل‌البیت:.
عاملی، شهیدثانی. (1402). روضُ‌الجنان، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
عاملی، جواد. (1419ق). مفتاحُ‌الکرامه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
عراقی، ضیاءالدین. (1388). الاجتهاد والتقلید. قم: نوید اسلام.
عشایری‌منفرد، محمد. (1392). «چیستی مذاق شریعت و آسیب‌شناسی فقهی آن»، نشریه فقه اهل‌بیت:. بهار 1392، شماره73، از صفحه 115 تا 139.
علامه حلی. (1413 الف). قواعدُالاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی (1413)، ب، مختلفُ‌الشیعه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علامه حلی (1410ق)، ارشادُالأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم، (1388)، فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم و عشایری‌منفرد، محمد. (1388). «استناد فقهی به مذاق شریعت در بوتة نقد». ؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟، دوره 6. شماره 22، آذر 1388، صفحه 7 تا 36.
عندلیب، محمد و ستوده، حمید. (1391). «مذاق شریعت، جستاری در اعتبارسنجی و کارآمدی». فصلنامه فقه اهل‌بیت:، شماره 70-71، از ص106 تا ص141.
فاضل‌لنکرانی، محمد. (1383ش). دراسات فی الأصول. قم: دار التفسیر.
فاضل‌لنکرانی، محمدجواد. (1402ق). نگاهی به مقاصد الشریعه. قم: مرکز فقهی ائم اطهار:.
قانصوه، محمود. (1418ق). المقدمات والتنبیهات فی شرح أصول الفقه. بیروت: دار المورخ العربی.
قمی، سید تقی. (1425ق). هدایة الأعلام إلی مدارک شرائع الأحکام. قم: محلاتی.
قمی، غلامرضا. (1428ق). قلائدُالفرائد. قم: میراث نبوت.
کاشف‌الغطاء، جعفر. (1422 الف). کشفُ‌الغطاء. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
کاشف‌الغطاء، حسن. (1422 ب). أنوار الفقاهة؛ کتاب المکاسب. نجف: مؤسسة کاشف‌الغطاء.
کلینی، محمدبن یعقوب. (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة‌.
لجنة الفقه المعاصر. (1441ق). الفائق فی الاصول. قم: مرکز ادارة الحوزة العلمیة.
محقق حلی. (1408ق). شرائعُ‌الاسلام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
مرعشی‌ نجفی، شهاب‌الدین. (1421ق). القول الرشید فی الاجتهاد والتقلید. قم: انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی.
مروج، محمدجعفر. (1415ق). منتهی‌الدرایه. قم: مؤسسه دار الکتاب.
منتظری، حسینعلی. (1415ق). دراسات فی المکاسب المحرمه. قم: تشر تفکر.
منتظری، حسینعلی. (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه. قم: نشر تفکر.
موسوی‌قزوینی، علی. (1299ق). الحاشیۀ علی قوانین الاصول. نجف: مطبعه حاجی ابراهیم تبریزی.
مهریزی مهدی و درایتی، حمید. (1429ق). تراث الشیعة الفقهی والأصولی المختص باصول الفقه. قم: المکتبه المختصه بالفقه والاصول.
نائینی، محمدحسین. (1352). اجودُالتقریرات. قم: مطبعة العرفان.
نائینی، محمدحسین. (1376). فوائدُ الاصول. قم: : جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نائینی، محمدحسین. (1411ق). کتاب الصلاة للنائینی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
همدانی، آقارضا. (1416ق). مصباحُ‌الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 26 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 10 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 آبان 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار