روش شناسی کلامی مدرسۀ کوفه و الگوی معرفت شناختی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد یار گروه کلام پژوهشکده فلسفه و کلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

10.22081/mis.2025.71141.1059

چکیده

پژوهش حاضر در پی معرفی مبنای معرفت‌شناختی حاکم بر روش‌شناسی «متکلمان نظریه‌پرداز» در مدرسۀ کلامی کوفۀ سدۀ دوم است. این جریان با نمایندگانی مانند هشام‌بن حکم، الگویی از کلام‌ورزی را در تلاش‌های کلامی خویش به‌کار می‌گرفتند که به «نظریه‌پردازی متن‌اندیش» معنوَن شده است. مبنای معرفت‌شناختی این الگو، هم امکان عقل‌ورزی در تلاش‌های کلامی را فراهم می‌آورد و هم تبیین‌گری‌های کلامی را در چارچوب تعالیم وحیانی حفظ می‌کند. براساس این مبنا، عقل و وحی به‌مثابۀ دو حجتِ هماهنگ عمل می‌کنند که در آن، وحی، عقل را برمی‌انگیزد و عقل در پرتو هدایت وحی، به نظریه‌پردازی می‌پردازد. این نوشتار با استناد به گزارش‌های تاریخی و تحلیل ساختاری استدلال‌های کلامی متکلمانِ آن دوران، نشان می‌دهد که این الگوی تعاملی چگونه در عمل، روشی متمایز از نص‌گرایی اهل‌حدیث و عقل‌گرایی معتزله را پدید آورد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Theological Methodology of the Kūfan School and Its Epistemological Paradigm

نویسنده [English]

  • اکبر اقوام کرباسی
Assistant Professor of Theology, Department of Philosophy and Theology, Research Institute of Islamic Sciences and Culture.
چکیده [English]

The present study seeks to elucidate the epistemological foundations underlying the methodology of the “theory-oriented theologians” of the second-century Kūfan School of kalam (theology). This current of thought, represented by figures such as Hishām ibn al-Ḥakam, adopted in its theological activity an approach that may be described as “text-centred theorization.” The epistemological basis of this model both authorizes rational inquiry in theological investigation and situates theological explanation within the framework of revealed teachings.
According to this paradigm, reason (ʿaql) and revelation (waḥī) function as two harmonious sources of authority (ḥujjah). Revelation stimulates and guides reason, while reason, operating in the light of revelatory guidance, engages in systematic theorization. Drawing upon historical reports and a structural analysis of the argumentative patterns employed by the mutakallimūn of that period, the study demonstrates how this interactive epistemic model generated a distinctive methodology. This methodology differs both from the scriptural literalism associated with the Ahl al-Ḥadīth and from the rationalist orientation of the Muʿtazilah.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Early Imāmī Kalām
  • Kūfan School of Kalām
  • Hishām ibn al-Ḥakam
  • Theological Methodology
  • Text-Centred Theorization
  • Authority of Reason and Revelation

At Soon ...

  1. ابن‌تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (1391ق). درء تعارض العقل والنقل، محقق: محمد رشاد سالم. ریاض: دارالکنوز الأدبیة.
  2. اشعری، علی بن اسماعیل. (1400ق).مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. مصحح: هلموت ریتر. بیروت: لبنان، دار النشر فرانز اشتاینر.
  3. اقوام‌کرباسی، اکبر. (1391).«مدرسۀ کلامی کوفه»، نقدونظر، 1391، شماره: 65، ص38-65.
  4. ایزدی‌تبار، محمد. (1391).«فلسفۀ علم کلام»، معارف عقلی، تابستان، شماره: 23، ص7-40.
  5. جبرئیلی، محمدصفر. (1385). فلسفۀ علم کلام»، قبسات، بهار و تابستان 1385، شماره: 39 و 40، ص125-152.
  6. جعفری، محمدرضا، و فاطمی‌نیا، جعفر. (۱۳۸۴). الکلام عند الإمامیة: نشاتة، تطورة و موقع الشیخ المفید منة. قم: بنیاد فرهنگ جعفری.
  7. جرجانی، میرسید شریف. (1325ق).شرح المواقف. قم: منشورات شریف الرضی.
  8. سبحانی، محمدتقی و افضلی، محمدمهدی. (1392).«حجیت متشابک منابع معرفت در فهم و تبیین آموزه‌های اعتقادی»، تحقیقات کلامی، سال اول، شماره دوم، پاییز، ص7-27.
  9. سبحانی، محمدتقی. (1387). «کلام شیعی؛ ماهیت، تحولات و چالش‌ها»، اخبار شیعیان، دی 1387، شماره 38.
  10. سید مرتضی، علی‌بن حسین. (1381).الملخص فی أصول الدین. محقق: محمدرضا انصاری‌قمی.  تهران. مرکز نشر دانشگاهی.
  11. سید مرتضی، علی‌بن حسین. (1376). الذریعه، مصحح: ابوالقاسم گرجی. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
  12. شاکرین، حمیدرضا. (1399). «پیراروش‌شناسی علم کلام»، پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 1399، شماره 37، ص153-170.
  13. شریف رضی، محمدبن حسین. (1366). نهج‌البلاغه. محقق: صبحی صالح. قم: مؤسسة دار الهجره.
  14. شیخ صدوق، ابن‌بابویه، محمدبن علی. (1371).الاعتقادات. محقق: عصام عبدالسید. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
  15. شیخ طوسی، محمدبن حسن. (1406). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد. بیروت: دار الأضواء.
  16. شیخ طوسی، محمدبن حسن. (1358).تمهید الاصول. مترجم: عبدالمحسن مشکوه‌الدینی. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
  17. شیخ مفید، محمدبن محمد. (1414ق).اوائل المقالات. محقق: ابراهیم انصاری‌زنجانی. بیروت: دار المفید.
  18. صفار، محمدبن حسن. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل‌محمد(ص). تصحیح: محسن کوچه‌باغی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌نجفی.
  19. طوسی، نصیرالدین. (1405ق).تلخیص المحصل. بیروت: دارالأضواء.
  20. فرامرز قراملکی، احد. (1378).هندسه معرفتی کلام جدید. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
  21. قاضی عبدالجبار بن احمد. (1422ق).شرح الأصول الخمسه. مصحح: ابوهاشم. احمدبن حسین و رباب، سمیر مصطفی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  22. قاضی عبدالجبار بن احمد. (بی‌تا). المغنی فی أبواب التوحید والعدل. محقق: محمود محمد قاسم. مصحح: مدکور، ابراهیم بیومی / حسین. بی‌جا: طه.
  23. قدردان قراملکی، محمدحسن. (1401).«فلسفۀ کلام شیعی (امامیه)»، کلام‌پژوهی، پاییز و زمستان 1401، شماره 2، ص7-34.
  24. کاشفی، محمدرضا. (1386). کلام شیعه. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  25. کراجکی، محمدبن علی. (1410ق).کنز الفواید. محقق: عبدالله نعمه. قم: دار الذخائر.
  26. کشی، محمدبن عمر. (1404ق).رجال الکشی. تلخیص: محمدبن حسن طوسی. مصحح: محمدباقر بن محمد میرداماد. محقق: مهدی رجایی. قم: مؤسسة آل‌البیت: لإحیاء التراث.
  27. کلینی، محمدبن یعقوب. (1388).الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. بی‌جا: دارالکتب الاسلامیة.
  28. منصوری‌راد، حسین. (1394).«شاخصه‌های کلام‌ورزی جریان محدّث-متکلمان در مدرسۀ کلامی کوفه»، کلام اهل‌بیت‌:، 1394، سال اول، ص71-89.
  29. نصرتی، شعبان و سبحانی، محمدتقی. (1393).«محدودیت ذاتی عقل در شناخت خدا؛ گونه‌ها و علت‌ها»، تحقیقات کلامی، دوره 2، شماره 7، اسفند 1393، ص7-28.